Βιβλίο
402 views 0 comments

Σκοτεινή αγάπη μιας άγριας γενιάς

by on Νοέμβριος 5, 2015
Details
 
Editor Rating
Total Score

Hover To Rate
User Rating
User Score

You have rated this

 

Του Χρήστου Βασματζίδη

«Σκοτεινή αγάπη μιας άγριας γενιάς..» είναι στίχος του ποιήματος του   αυστριακού ποιητή Γκέοργκ Τρακλ (Georg Trakl, 1887-1914) με τίτλο «Πάθος». Αυτό τον στίχο επέλεξε ο ποιητής Νίκος Ερηνάκης, για να τιτλοφορήσει την συλλογή με ποιήματα του Τρακλ, σε μετάφραση του ίδιου, που  κυκλοφόρησε το έτος 2011 από τις εκδόσεις Γαβριηλίδη.

Ο Τρακλ γεννήθηκε και έζησε τα πρώτα 18 χρόνια της ζωής του στο Σάλτσμπουργκ. Ο πατέρας του, Τομπίας, ήταν αντιπρόσωπος ειδών κιγκαλερίας· λάτρης της μόρφωσης, είχε φιλοδοξίες να σπουδάσει το γιο του. Η μητέρα του, Μαρία, υπέφερε από κατάθλιψη και έτσι τη φροντίδα των παιδιών της ανέλαβε μια Γαλλίδα γκουβερνάντα. Από μικρός μαθαίνει τη γαλλική γλώσσα και στα εφηβικά του χρόνια γοητεύεται από την ποίηση του Μπωνλαίρ, του Βερλέν  και του Ρεμπώ.

Το 1891 γεννιέται η αδερφή του Μαργκαρέτε (Γκρετλ), πρόσωπο που στοιχειώνει τη ζωή και την ποίησή του. Η στενή τους σχέση – όποια κι αν ήταν αυτή- αναπτύσσεται ιδιόμορφα μέσα από ένα πλέγμα αφοσίωσης αλλά και ενοχής. Είναι ο μοναδικός του έρωτας.

Το 1897 εγγράφεται στο γυμνάσιο της πόλης του Σάλτσμπουργκ (Salzburg Staatsgymnasium), όπου σπουδάζει λατινικά, ελληνικά και μαθηματικά. Την ίδια εποχή κάνει τις πρώτες του λογοτεχνικές απόπειρες και ξεκινά την αναζήτηση τεχνητών παραδείσων με τη χρήση ναρκωτικών ουσιών.  Η πρώτη συλλογή ποιημάτων του εκδίδεται το 1913, ενώ ήδη από το 1912 συνεργάζεται με το περιοδικό Ντερ Μπρένερ (Der Brenner), ένα έντυπο που φιλοξένησε τις σημαντικότερες φωνές της πρωτοπορίας στη γερμανόφωνη επικράτεια.

Το 1914 ενώ έχει ξεσπάσει ο πρώτος Παγκόσμιος πόλεμος, ο νεαρός ποιητής ξεκινά την θητεία του στον αυστριακό στρατό ως τραυματιοφορέας. Ένα χρόνο πριν, έχει εκδοθεί η πρώτη του ποιητική συλλογή με τίτλο «Ποιήματα», όπου συγκεντρώνονται τα μέχρι τότε δημοσιευμένα ποιήματά του σε εφημερίδες και περιοδικά καθώς και αδημοσίευτο υλικό, από τον εκδοτικό οίκο Kurt Wolf στη Λειψία. Η εμπειρία του πολέμου θα παίξει τραυματικό ρόλο στην ψυχοσύνθεσή του. Η ψυχική του κατάρρευση κορυφώνεται στην μάχη του Γκρόντεκ όπου αναγκάζεται λόγω της κατάστασης να φροντίσει ολομόναχος εκατό βαριά τραυματίες. Το Σεπτέμβριο του 1914 αποπειράται ν΄ αυτοκτονήσει, όμως οι σύντροφοί του προλαβαίνουν να του πάρουν το όπλο από τα χέρια. Ένα μήνα αργότερα μεταφέρεται στο νοσοκομείο της Κρακοβίας για εξέταση και παρακολούθηση της πνευματικής του κατάστασης. Στις 3 Νοεμβρίου ο Τρακλ αυτοκτονεί σε ηλικία μόλις 27 χρόνων από υπερβολική δόση κοκαΐνης. Το 1915 δημοσιεύονται τα τελευταία του ποιήματα στο Brenner. Η συλλογή του «Ο Σεμπάστιαν στο όνειρο», εκδίδεται από τον εκδοτικό οίκο Kurt Wolf. Το 1917 αυτοκτονεί και η αδελφή του Γκρετλ στο Βερολίνο. Το 1919 κυκλοφορεί το σύνολο του ποιητικού του έργου από τον εκδοτικό οίκο Kurt Wolf, με επιμέλεια του Καρλ Ρεκ.

 8980103-STANDARD[1]

Τα ποιήματα που δημοσιεύονται στην συλλογή, αποτελούν προσωπική επιλογή του Νίκου Ερηνάκη. Περιλαμβάνονται επιλογές από τα ποιήματα της περιόδου 1909-1913 , από την ποιητική συλλογή «Ο  Σεμπάστιαν στο όνειρο»  (1912-1914), από ποιήματα δημοσιευμένα στο περιοδικό Der Brenner της περιόδου 1914-1915 και από ποιήματα που δημοσιεύθηκαν μετά τον θάνατό του  της περιόδου 1912-1914.

Η έκδοση είναι δίγλωσση, και η ερωτική πάλη της διαδικασίας της μετάφρασης που αναφέρει ο Νίκος Ερηνάκης στην εισαγωγή του, αναπόφευκτα και ίσως θελημένα περνά και στον αναγνώστη.

Στο φως της Αμοργού, λοιπόν, εξελίσσεται η ιεροτελεστία της μετάφρασης. Οι σκοτεινές λέξεις του Τρακλ, τα καστανά του τοπία (braun), ο θάνατος που παραμονεύει  στα νοήματα πολλών ποιημάτων του, προβάλλουν μέσα από ένα άλλο φως. «Τα πράγματα ξεκαθαρίζουν καλύτερα στην οριακή τους αντίθεση, μέσα από την οποία προβάλλει διαυγέστερα η ενότητά τους». Μήπως και αυτό το φως δεν έχει υμνηθεί ως «αγγελικό και μαύρο»;

Μήπως τελικά το βαθύ μαύρο του Τράκλ,  αποσκοπεί στο βίωμα και όχι στην αισθητική απλά αποτίμηση; Ο Νίκος Ερηνάκης σημειώνει «Η γλώσσα του Τράκλ δεν κατανοείται, βιώνεται. Το ανέφικτο του έρωτα γίνεται ανέφικτο της γλώσσας. Το συναίσθημα δεν μετουσιώνεται απλώς, αλλά και εξελίσσεται….Η ποίησή του δεν έχει πατρίδα, αλλά της αρέσει να μιλάει για την πατρίδα. Φαίνεται στιβαρή, μα παραμένει μετέωρη, κι αυτό είναι το μυστικό της, δεν ανήκει πουθενά, όχι από επιλογή αλλά από ανάγκη. Μία ανάγκη διαρκούς ελευθερίας μα και φυγής· ελευθερία από νόρμες της αστικής ηθικής και φυγής από τις ενοχές του εχθρού – εαυτού».

Η έκδοση περιλαμβάνει στο Επίμετρο, ως «Κρίσεις για την ποίηση του Γκέοργκ Τρακλ», δύο κείμενα του Μάρτιν Χάιντεγκερ. Παραθέτονται από τον μεταφραστή όχι ως μία μελέτη της ποίησης του Τρακλ, αλλά ως ένα δείγμα των σημαντικών προεκτάσεων που μπορεί να προκαλέσει η ποίηση αυτή. «Ο Χάιντεγκερ, αναζητώντας την ουσία της γλώσσας, βρίσκει καταφύγιο στην αυθεντικότητα της χρήσης της από τον Τρακλ. Μέσα απ’ αυτήν τη σχέση δημιουργείται το εξής παράδοξο: Η ανάγνωση της ποίησης του Τρακλ δεν φωτίζει τόσο την ίδια  του την ποίηση, αλλά περισσότερο τις ιδέες του Χάιντεγκερ..».

Αυτή η τελευταία παρατήρηση, θυμίζει την κριτική που άσκησαν οι μελετητές του Χαίντερλιν και κυρίως ο Bernhard Böschenstein, σχετικά με το ότι οι αναλύσεις του γερμανού φιλοσόφου που αφορά την ποίηση του Χαίντερλιν, είναι συχνά αστήρικτες, αφού προσπαθεί να «επιβάλλει» ένα φορτίο εθνικού μυστικισμού για το οποίο τα ποιήματα καθεαυτά προσπορίζουν ελάχιστη υποστήριξη.

Ο Χάιντεγκερ μελέτησε εκτός από τον Χαίντερλιν και τον Τράκλ. Στη μελέτη “Die Sprache” του 1950, αποσπάσματα της οποίας παραθέτει ο Νίκος Ερηνάκης, βρίσκεται μία ανάλυση του ποιήματος «Ein Winterabend», την οποία ο George Steiner, στην δοκιμιακή μελέτη του με τίτλο «Χάιντεγκερ», την χαρακτηρίζει ως ένα θαύμα κατανόησης, αντιπαραθέτοντάς την στην κριτική για τις ερμηνευτικές εκδοχές της ποίησης του Χαίντερλιν. Γράφει λοιπόν ο γερμανός φιλόσοφος αναλύοντας το παραπάνω ποίημα του Τρακλ το οποίο χαρακτηρίζει ως ιδιοφυές «Στην ουσία η γλώσσα δεν είναι ούτε έκφραση, ούτε δραστηριότητα του ανθρώπου. Η γλώσσα μιλάει. Εδώ αναζητούμε την ομιλία της γλώσσας στο ποίημα. Κατά συνέπεια αυτό που αναζητούμε βρίσκεται  στην ποίηση του προφορικού λόγου….Η γλώσσα μιλάει. Αυτό σημαίνει ταυτοχρόνως και κυρίως: η γλώσσα μιλάει. Η γλώσσα και όχι ο άνθρωπος;… Η σωστή ποίηση δεν ποτέ μία ανώτερη μορφή (Μέλος) της καθημερινής γλώσσας. Είναι μάλλον το ανάποδο: η καθημερινή γλώσσα είναι ένα ξεχασμένο και γι’ αυτό πολυχρησιμοποιημένο ποίημα, από το οποίο με δυσκολία ακούγεται πλέον κάποιο κάλεσμα».

Η έκδοση συνοδεύεται από εργοβιογραφικό σημείωμα, αλλά και από τις τόσο χρήσιμες και διαφωτιστικές σημειώσεις του μεταφραστή, σχετικά με τα ποιήματα της συλλογής.

Ο Νίκος Ερηνάκης ήδη το έτος 2009 κυκλοφόρησε την πρώτη του ποιητική συλλογή με τίτλο «Σύντομα όλα θα καίγονται και θα φωτίζουν τα μάτια σου», ενώ το 2013 κυκλοφόρησε και η δεύτερη ποιητική συλλογή «Ανάμεσα σε όσα πέφτει η σκιά».

Μία ιδιαίτερη μνεία όμως θα ήθελα να κάνω και στο μουσικό  project “Νίκος Ερηνάκης und die Haken” (http://www.nikoserinakisunddiehaken.com). Ποίηση, πειραματικά ηχητικά τοπία, θόρυβος. Λόγος και ήχος, απαγγελία με πάθος, κιθάρες και τύμπανα, όλα μία συνάρτηση του εφικτού.  Οι Haken (Δημήτρης Κοκκινογένης, Στέφανος Χυτήρης και Ηρακλής Θεοχαρόπουλος) πειραματίζονται από το 2009. Απόρροια της συνεργασίας ήταν το cd με τίτλο «Το Πέμπτο Σφυρί», συνθέσεις σε ποιήματα του Ερηνάκη .

3ΒΑΣ

Απ’ αυτή τη συνεργασία προέκυψε η ηχητική διάπλαση της «Κατάρρευσης» του αγαπημένου μου ποιήματος από την συλλογή. «Η πνοή κατάρρευσης», μία αντίθεση, μία ιδιοτροπία της αγκαλιάς ζέστης – παγώματος, στοιχείο του απόκοσμου, του τόσο σημαντικού για το ψηλάφισμα της πραγματικότητας. Είχα αναρωτηθεί αν τελικά η «κατάρρευση» είναι η αναγκαία μας συνθήκη. Είναι η συνοδός μας τη νύχτα, στα βράδια, στ’ αστέρια, στη λήθη που είναι κάτι, και που εκεί συγκεντρώνεται το άλλο «εγώ» μας.

«ΚΑΤΑΡΡΕΥΣΗ

Το βράδυ, όταν οι καμπάνες στη σιγαλιά σημαίνουν,

Ακολουθώ το υπέροχο πέταγμα των πουλιών

Που σε μεγάλα κοπάδια, όμοια με συνοδείες ευλαβών

προσκυνητών,

Χάνονται στην διάφανη απεραντοσύνη του φθινοπώρου.

 

Περιπλανώμενος στο λυκόφως του κήπου

Ονειρεύομαι το πιο λαμπρό τους πεπρωμένο

Και μόλις που νιώθω ακόμα το δείκτη των ωρών να

προχωράει.

Έτσι πάνω από τα σύννεφα ακολουθώ τα ταξίδια τους.

 

Τότε μια πνοή κατάρρευσης με κάνει να τρέμω.

Ο κότσυφας θρηνεί στα γυμνά κλαδιά.

Το κόκκινο κρασί κλυδωνίζεται σε σκουριασμένα βα-

ρέλια

 

Όπως οι μακάβριοι χοροί χλομών παιδιών

Γύρω από τις σκοτεινές πηγές που έχουν στερέψει

Τρεμάμενα γαλάζια αστέρια λυγίζουν στον άνεμο.»

 

Be the first to comment!
 
Leave a reply »