Βιβλίο
843 views 0 comments

Τα σύνορα ως υπόσταση. «Εγκώμιο των συνόρων» Ρεζίς Ντεμπρέ.

by on Μάρτιος 27, 2016
Details
 
Editor Rating
Total Score

Hover To Rate
User Rating
User Score

You have rated this

 

Του ΧΡΗΣΤΟΥ  ΒΑΣΜΑΤΖΙΔΗ

 Είναι τέτοια η εποχή και οι πολιτικές συνθήκες που δικαίως έχουν γραφεί τόσα πολλά στη χώρα μας για τα σύνορα. Οι ροές προσφύγων και μεταναστών, ως απειλή για την διατήρηση μίας σχετικής κοινωνικής αρμονίας, η αδυναμία συγκρότησης μίας λειτουργικής πολιτικής ασύλου, η Ευρώπη φοβισμένη και τρομαγμένη, ανήμπορη να αντιμετωπίσει τρομοκρατικές επιθέσεις και τυφλά χτυπήματα των φονταμενταλιστών ισλαμιστών. Ευρώπη και Μέση Ανατολή, στα όριά τους. Εκεί που μέχρι πριν λίγα χρόνια «ο κόσμος χωρίς σύνορα» ήταν μία ιδέα χαρμόσυνη και ευδαιμονική, τώρα πλέον αναπτύσσονται οι προτάσεις για «κλειστά σύνορα».

Ο Γάλλος στοχαστής Ρεζίς Ντεμπρέ έγραψε το «Εγκώμιο των Συνόρων», που αποτελεί την επεξεργασμένη διάλεξη που δόθηκε στην Γαλλο-Ιαπωνική Εστία του Τόκυο στις 23 Μαρτίου του 2010, και εκδόθηκε από τις εκδόσεις «Εστία» και τη σειρά «Εστία Ιδεών», η οποία αναπτύσσεται σε πέντε συνολικά κεφάλαια. Φυσικά ο Ντεμπρέ τότε δεν γνώριζε ότι το ζήτημα «σύνορα» στη γεωγραφική  και νομική του έννοια, θα ήταν το κυρίαρχο θέμα της Ευρώπης, λίγα χρόνια αργότερα. Γι’ αυτό στο δοκίμιο δίνεται η φιλοσοφική διάσταση της έννοιας των συνόρων και των ορίων γενικότερα στις εκφάνσεις της πολιτικής, κοινωνικής και ιστορικής ζωής.

Ο κόσμος χωρίς σύνορα, είναι για τον Ρεζίς Ντεμπρέ, ένα νανούρισμα για κακομαθημένα μεγάλα παιδιά. Όλη αυτή η επικοινωνία σχετικά με την κατάργηση των συνόρων, είναι η προσπάθεια  απόδρασης από την ισχυρή πραγματικότητα, που δεν αναιρείται τελικά ούτε με την τεχνολογική επανάσταση, ούτε με την διάδοση των μηνυμάτων της παγκοσμιοποίησης.

Η απόκλιση ανάμεσα στο επιθυμητό (borderless world) και σ’ αυτό που πράγματι συμβαίνει είναι τεράστια (είκοσι επτά χιλιάδες χιλιόμετρα νέων συνόρων, χαράχτηκαν από το έτος 1991 και μετά στην Ευρώπη και Ευρασία, ενώ η βιομηχανία της περίφραξης με τις θερμικές κάμερες και τα ηλεκτρονικά συστήματα παρακολούθησης, δεκαπλασίασε τον κύκλο των εργασιών της).

συγγραφεασ

Ο Ντεμπρέ ασκεί σκληρή κριτική στην παγκοσμιοποίηση, και σε όσους την επικουρούν, είτε από νομικά διεθνή μορφώματα, όπως η Ευρωπαϊκή Ένωση, είτε από την λεγόμενη «Διεθνή Κοινότητα». Δεν εξάρει όμως τα σύνορα, ως μέσο προστασίας ενός αποστεωμένου εθνικισμού, ή μιας φυλετικής καθαρότητας. Όλο το δοκίμιο διαπνέεται από την ιδέα της ταυτότητας. Τα σύνορα δίνουν υπόσταση στο «εντός», αναγνωρίζοντας το «εκτός».

Αναζητώντας τα όρια των ορίων ανατρέχει στις θρησκευτικές καταβολές «Και χώρισε ο Θεός το σκότος από το φως». Η πρώτη διαίρεση, η απαρχή της συγκεκριμενοποίησης, της ιδιαιτερότητας και της ταυτότητας. Τα όρια είναι θεογονικά και ο Θεός επιτέλεσε μία λειτουργία διαβόλου (ο διαβάλλων, ο διαιρών). Η χάραξη είναι εγγενές στοιχείο κάθε δημιουργίας.

Η ιδέα λοιπόν του διαχωρισμού καταγωγικά είναι ιερή ή καλύτερα, με τον διαχωρισμό ιεροποιείται ό,τι τείνει να σωθεί, ό,τι πρέπει να λυτρωθεί και να διατηρηθεί. Είναι ο τρόπος της εναντίωσης στη φθορά του χρόνου («όπως μία αργία ξεχωρίζει το καθημερινό από το εξαιρετικό»). Είναι η εξάλειψη του στερητικού άλφα από την «ασυνέχεια». Και όπως γράφει,  «αυτό το κάνει ανεξέλεγκτο και παραδόξως φονικό». Η ιερότητα των ορίων προκαλεί την άνοδο των άκρων. «Όταν μία κοινότητα αγωνίζεται να σώσει το τομάρι της (τείχος, τζαμί ή τάφος προγόνου) δεν φείδεται μέσων. Ο αγώνας είναι μέχρι θανάτου, αφού το διακύβευμα δεν είναι πλέον ό,τι έχει αλλά ό, τι είναι».

Άρα τα σύνορα είναι πάνω απ’ όλα υπόσταση. Καθοριστικά ταυτότητας και μέσο επικοινωνίας διαλεκτικής με το «πέρα από», όπως το δέρμα ρυθμίζει με τους πόρους του αναπνέοντας, την πρόσληψη των αισθητών, έτσι και το σύνορο φιλτράρει επιτρέποντας και όχι αποκλείοντας. Μ’ αυτό τον τρόπο «το βάθος ακολουθεί όπως και η επιστασία». Η αναζήτηση του ορίου είναι συνεχής. Ίσως αυτό να εξηγεί την παραπάνω παραδοξότητα, της επαγγελίας ενός κόσμου χωρίς σύνορα, αλλά με περισσότερα γεωγραφικά όρια από κάθε άλλη ιστορική στιγμή. Η αναγκαστική αντίδραση στην επέλαση της ομοιότητας. Όπλα της τα κάθε είδους φυλαχτά και νομικά σύμβολα που «μοιάζουν με επικλήσεις που έχουν σκοπό να εμποδίσουν την στρέβλωση και τον εκφυλισμό με τον χρόνο των συνθηκών του  παρελθόντος».

Μ’ αυτό τον τρόπο δικαιολογούνται διαφόρων ειδών –ισμοί που παίρνουν την μορφή ιδεολογιών. Αλλά και τα σύμβολα των θρησκειών, τα οποία συμπυκνώνουν μεταφυσικά νοήματα για να γίνονται κατανοητά από τους πολλούς. Ο γενέθλιος τόπος γίνεται το αντικείμενο αναζήτησης της επιστροφής στο «ανήκειν». Οι ενδυματολογικές συμπεριφορές, οι εθνικές ομάδες ποδοσφαίρου, τα διάφορα εξωτικά χτενίσματα, τα τατουάζ, είναι όπως τα αποκαλεί ο Ντεμπρέ «σύνορα επιδεικτικά και περιφερόμενα», μία επίκληση στην γενέθλια εστία. Η ενστικτώδης αυτή επιθυμία της αναγνώρισης της καταγωγής είναι πολύ ισχυρή. Τόσο ισχυρή που σε ορισμένες περιπτώσεις αποτελεί παραφωνία σ’ ένα σύνολο που απλά διεκδικεί την αρμονική του υπόσταση. Ο Ντεμπρέ θεωρεί ότι τέτοιου τύπου ακρότητες είναι ένα αντανακλαστικό αυτοπροστασίας. Επανέρχεται όμως για να μας θυμίσει ότι αυτή η δυσαρμονία μπορεί να έχει σοβαρές συνέπειες:  «Δύο βήματα εμπρός, ένα βήμα πίσω. Αστείο πήγαινε έλα που, όμως δεν δίνει παντού λαβή για γέλιο- όταν βλέπεις παραδείγματος χάριν στα shopping malls  του Κόλπου, φαντάσματα με μπούργκα να ψωνίζουν κινητά τελευταίας τεχνολογίας, την ώρα που νεαρά έθνη οπισθοδρομώντας υποβιβαζόμενα σε φυλές, εφοδιάζονται με χημικά και πυρηνικά όπλα».

Οι πληροφορίες για τον Ρεζίς Ντεμπρέ λένε ότι αποτέλεσε σύντροφο εν όπλοις του Τσε Γκεβάρα, φίλο του Σαλβατόρ Αλιέντε, σύμβουλο του Φρανσουά Μιττεράν. Διάβασα το δοκίμιο με εξαιρετική επιφύλαξη, πρωτίστως για την ιδιότητά του ως «σύντροφος εν όπλοις του Τσε Γκεβάρα». Η κριτική του για την Ευρωπαϊκή Ένωση είναι σκληρή και κάπου προκαταβάλλει το τέλος της. Ωστόσο αναγνωρίζω ότι έχει δίκιο όταν μιλά για  την «μυθολογική ένδειά» της. Η Ένωση εστίασε σε μία κοινότητα του μέλλοντος, όπου τα σύνορα δεν θα παρεμπόδιζαν την λειτουργία του  οικονομικού οικοδομήματος. Η πραγματικότητα ωστόσο είναι σκληρή. Αμέλησε να  θεμελιώσει το παρελθόν της στους γοητευτικούς εκείνους κοινούς μύθους, που έχουμε ανάγκη για να συζητήσουμε και να φιλοσοφήσουμε.  «Ένας λαός απεναντίας είναι υπόθεση γεμάτη φαντασία και δαιμονικά στοιχεία: μία υπόθεση μύθων και μορφών. Χρειάζεται ένας θρύλος και ένας χάρτης. Πρόγονοι και εχθροί».

Το κείμενο είναι πλούσιο  σε σημειολογικές επισημάνσεις. Όπως λέει ο Ντεμπρέ, είναι αποδοτικό  να σκέφτεται κανείς τα όρια. Να εστιάζει στις ασάφειες, να περιδιαβαίνει στον ενδιάμεσο χώρο. Καταλήγει λοιπόν, αφού προσδώσει ηθικό περιεχόμενο στην λειτουργία των ορίων (στα μάτια της κάθε πλευράς, η άλλη υπάρχει στ’ αλήθεια), να ζητά την αναγνώριση του «δικαιώματος στα σύνορα».

Μη φανταστεί κανείς ότι το δικαίωμα στα σύνορα, όπως το επικαλείται ο Ντεμπρέ, σημαίνει και το δικαίωμα στο κλείσιμο αυτών. Οι «διαβατήριες τελετές» είναι η εξερεύνηση των περασμάτων που διαλύουν την μονοτονία. Η ειρηνική εισαγωγή στην ταυτότητα του άλλου, όχι για να τον κατακτήσεις αλλά για να τον κατανοήσεις.

 

Ρεζίς Ντεμπρέ,  Εγκώμιο των Συνόρων, Βιβλιοπωλείον της Εστίας, (Εστία Ιδεών), 2015

Μετάφραση Σημειώσεις Αντώνης Καραβασίλης.

 

 

Be the first to comment!
 
Leave a reply »